Đổi mới sáng tạo chỉ thực sự trở thành động lực phát triển khi không dừng ở những ý tưởng mới, những công nghệ mới hay những khẩu hiệu về tương lai, mà được chuyển hóa thành năng lực giải quyết các bài toán thực tiễn. Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia 1/10 vì thế không chỉ là ngày tôn vinh sáng tạo, mà còn gợi mở một yêu cầu lớn hơn: đưa đổi mới sáng tạo trở thành phương thức phát triển của mỗi tổ chức, doanh nghiệp, địa phương và của cả xã hội.
Đổi mới sáng tạo không còn là một lựa chọn
Có những thời điểm trong tiến trình phát triển, một quốc gia có thể tạo ra tăng trưởng bằng cách mở rộng vốn đầu tư, khai thác tài nguyên, gia tăng lao động hoặc mở rộng thị trường. Nhưng những nguồn lực ấy đều có giới hạn. Khi nền kinh tế bước sang một trình độ phát triển mới, câu hỏi quan trọng không còn chỉ là có bao nhiêu nguồn lực, mà là sử dụng nguồn lực thông minh và hiệu quả đến đâu.
Đó chính là không gian của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Ngày 1/10 hằng năm được xác định là Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia. Năm 2026, Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục triển khai các hoạt động hưởng ứng với chủ đề “Đổi mới sáng tạo – Động lực phát triển của toàn xã hội”, nhấn mạnh yêu cầu đưa tinh thần sáng tạo vượt khỏi phạm vi các viện nghiên cứu, trường đại học hay doanh nghiệp công nghệ để trở thành năng lực của toàn xã hội. Điều đó hàm chứa một sự thay đổi rất quan trọng về tư duy.
Nếu trước đây nói đến đổi mới sáng tạo, người ta thường nghĩ đến một phát minh, một bằng sáng chế hay một công nghệ mới, thì ngày nay nội hàm ấy rộng hơn rất nhiều. Một mô hình quản trị tốt hơn là đổi mới. Một quy trình sản xuất tiết kiệm hơn là đổi mới. Một phương thức giáo dục hiệu quả hơn, một sản phẩm văn hóa được đưa lên môi trường số, một đô thị biết sử dụng dữ liệu để giải quyết ùn tắc, một hộ kinh doanh biết sử dụng nền tảng số để mở rộng thị trường – tất cả đều có thể là những biểu hiện cụ thể của đổi mới sáng tạo.
Chương trình I4 Impact Awards
Bởi vậy, thước đo cuối cùng của đổi mới sáng tạo không phải là chúng ta nói bao nhiêu về công nghệ, mà là công nghệ và những phương thức mới đã tạo ra bao nhiêu giá trị mới cho con người, doanh nghiệp và xã hội.
Từ “có sáng kiến” đến hình thành hệ sinh thái sáng tạo
Một ý tưởng tốt có thể xuất hiện từ một cá nhân. Nhưng để hàng nghìn, hàng triệu ý tưởng được phát hiện, thử nghiệm, ứng dụng và nhân rộng thì cần một hệ sinh thái.
Đó là lý do đổi mới sáng tạo ngày nay không thể được nhìn nhận như hoạt động riêng lẻ của một nhà khoa học hay một doanh nghiệp. Nhà nước kiến tạo thể chế; viện nghiên cứu và trường đại học tạo ra tri thức; doanh nghiệp đưa tri thức vào thị trường; các tổ chức xã hội kết nối nguồn lực; người dân vừa là người thụ hưởng, vừa có thể trở thành chủ thể sáng tạo.
Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia vì vậy mang một ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ của một sự kiện. Đó là cơ hội để kết nối các thành tố của hệ sinh thái, lan tỏa tinh thần sáng tạo và thúc đẩy việc đưa những kết quả nghiên cứu, công nghệ và mô hình mới vào thực tiễn. Đây cũng là định hướng đã được thể hiện rõ trong các hoạt động Ngày hội những năm gần đây.
Nhưng hệ sinh thái sẽ không hình thành chỉ bằng những hội nghị lớn. Điều cần thiết hơn là phải tạo ra ngày càng nhiều không gian để sáng kiến được phát hiện, công nghệ được trình diễn, doanh nghiệp được kết nối, mô hình mới được thử nghiệm và những giá trị sáng tạo được xã hội ghi nhận.
Đó cũng là cách Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số (VIDTI) lựa chọn để tham gia vào tiến trình này.
Triển lãm Quốc tế đô thị thông minh Châu Á – Smart City Asia
Đổi mới sáng tạo phải được biến thành những chương trình hành động
Trong những năm qua, thay vì tiếp cận đổi mới sáng tạo như một khái niệm mang tính khẩu hiệu, VIDTI từng bước xây dựng một hệ sinh thái các chương trình hướng tới nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế – xã hội.
Ở lĩnh vực giáo dục, EdTech – SEI Awards hướng sự quan tâm tới những công nghệ, giải pháp và mô hình giáo dục mới, thông minh – nơi đổi mới sáng tạo tác động trực tiếp đến một nguồn lực quan trọng nhất của quốc gia, đó là con người.
Ở lĩnh vực công nghiệp và doanh nghiệp, I4 Impact Awards hướng tới phát hiện, ghi nhận và lan tỏa những mô hình ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo tạo ra tác động thực chất. Điểm cần nhấn mạnh ở đây là chữ “Impact” – tác động. Bởi công nghệ chỉ có ý nghĩa khi nó tạo ra năng suất mới, mô hình kinh doanh mới, giá trị mới hoặc giải quyết được một vấn đề cụ thể của xã hội.
Với DigiFest, trọng tâm được mở rộng sang nền tảng số, dịch vụ số, dữ liệu và những phương thức kết nối mới trong nền kinh tế số. Đây chính là không gian mà các giải pháp công nghệ cần bước ra khỏi phòng nghiên cứu để gặp thị trường, gặp doanh nghiệp và gặp những nhu cầu thực tế của đời sống.
Trong khi đó, Smart City Asia đặt câu chuyện đổi mới sáng tạo vào một không gian lớn hơn: thành phố. Từ trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, dữ liệu lớn đến giao thông thông minh, năng lượng, môi trường và quản trị đô thị – cuối cùng tất cả phải cùng trả lời một câu hỏi: công nghệ sẽ làm cho đô thị đáng sống hơn như thế nào?
Nhưng chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo sẽ chưa trọn vẹn nếu chỉ tập trung vào những doanh nghiệp lớn hay những đô thị phát triển.
Bởi vậy, Being Digital được định hướng tới doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã, hộ kinh doanh và những chủ thể rất đông đảo của nền kinh tế. Từ “Doing Digital” – sử dụng một vài công cụ số – đến “Being Digital” – vận hành và phát triển bằng tư duy số – là một khoảng cách lớn. Thu hẹp khoảng cách ấy chính là một trong những điều kiện để chuyển đổi số trở thành quá trình bao trùm.
Ở một hướng khác, Việt Nam Rồng Xanh Awards mở rộng khái niệm đổi mới sáng tạo sang di sản, văn hóa, du lịch, giáo dục, phát triển điểm đến và những mô hình tạo tác động xã hội. Điều đó xuất phát từ một nhận thức: đổi mới không đồng nghĩa với đoạn tuyệt với truyền thống. Ngược lại, công nghệ có thể trở thành công cụ để bảo tồn, tái tạo và gia tăng giá trị của những tài sản văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Chương trình EdTech – SEI Awards
Tinh thần ấy cũng được thể hiện qua TetFest – nơi những giá trị truyền thống của Tết Việt có thể gặp những phương thức thể hiện, trải nghiệm và lan tỏa mới. Bảo tồn truyền thống bằng một tư duy sáng tạo chính là cách làm cho truyền thống tiếp tục sống trong đời sống đương đại, thay vì chỉ tồn tại trong ký ức.
Nhìn từ EdTech Awards đến I4 Impact Awards, từ DigiFest, Smart City Asia đến Being Digital, Vietnam Rồng Xanh Awards hay TetFest, các chương trình tuy khác nhau về đối tượng và lĩnh vực nhưng có thể gặp nhau tại một điểm: tạo ra những không gian kết nối để ý tưởng, công nghệ, con người và nhu cầu của xã hội tìm thấy nhau.
Đó cũng chính là một trong những điều kiện quan trọng để hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Công nghệ phải trở thành năng lực của xã hội
Có một nguy cơ cần được nhìn nhận thẳng thắn: chúng ta có thể nói rất nhiều về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, blockchain, Internet vạn vật hay thành phố thông minh nhưng khoảng cách giữa “biết đến công nghệ” và “tạo ra giá trị bằng công nghệ” vẫn còn rất xa.
Một doanh nghiệp mua phần mềm chưa chắc đã chuyển đổi số.
Một địa phương xây dựng nhiều cơ sở dữ liệu chưa chắc đã quản trị bằng dữ liệu.
Một tổ chức sử dụng trí tuệ nhân tạo chưa chắc đã đổi mới sáng tạo.
Công nghệ chỉ trở thành động lực phát triển khi đi kèm với sự thay đổi về thể chế, mô hình quản trị, quy trình hoạt động, kỹ năng con người và – quan trọng nhất – tư duy.
Vì vậy, đổi mới sáng tạo cuối cùng vẫn là câu chuyện của con người.
Máy móc có thể xử lý nhanh hơn. Trí tuệ nhân tạo có thể phân tích lượng dữ liệu mà con người không thể tự mình xử lý. Các nền tảng số có thể kết nối hàng triệu người trong vài giây. Nhưng lựa chọn vấn đề nào cần giải quyết, xác lập giá trị nào cần bảo vệ và quyết định công nghệ phải phục vụ mục tiêu phát triển nào vẫn thuộc về con người.
Đây cũng là lý do đổi mới sáng tạo cần được xã hội hóa mạnh mẽ. Khi một người nông dân biết sử dụng dữ liệu để tối ưu sản xuất; một giáo viên biết khai thác AI để cá nhân hóa việc học; một doanh nghiệp nhỏ biết sử dụng thương mại điện tử để tiếp cận thị trường mới; một địa phương sử dụng dữ liệu để phục vụ người dân tốt hơn – khi ấy đổi mới sáng tạo mới thực sự đi vào đời sống.
Sáng tạo hôm nay để kiến tạo ngày mai
Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia 1/10 rồi sẽ qua đi. Điều còn lại quan trọng hơn là tinh thần của ngày hội có được tiếp tục trong 364 ngày còn lại hay không.
Đổi mới sáng tạo không thể chỉ là những sự kiện, giải thưởng hay diễn đàn. Những hoạt động ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi chúng tạo ra chất xúc tác để hình thành các kết nối mới, phát hiện những sáng kiến mới và thúc đẩy những giá trị mới đi vào cuộc sống.
Chương trình DigiFest
Với VIDTI, đó cũng phải là thước đo cho các chương trình mà Viện đang theo đuổi. EdTech Awards, I4 Impact Awards, DigiFest, Smart City Asia, Being Digital, Vietnam Rồng Xanh Awards hay TetFest không nên được nhìn nhận như những chương trình riêng rẽ. Nếu được kết nối thành một hệ sinh thái thống nhất, chúng có thể trở thành những “điểm chạm” khác nhau của cùng một hành trình: từ giáo dục đến doanh nghiệp, từ đô thị đến nông thôn, từ công nghệ đến văn hóa, từ chuyển đổi số đến đổi mới sáng tạo và từ ý tưởng đến tác động xã hội.
Và có lẽ, đây cũng là tinh thần cần được lan tỏa từ Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia.
Một quốc gia đổi mới sáng tạo không được tạo nên bởi một vài trung tâm công nghệ, một số doanh nghiệp tiên phong hay một nhóm nhà khoa học xuất sắc. Nó được tạo nên khi sáng tạo trở thành văn hóa, đổi mới trở thành thói quen và khả năng thích ứng trở thành năng lực của toàn xã hội.
Việt Nam đang đứng trước một thời cơ lớn để biến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thành những động lực mới của phát triển. Nhưng thời cơ chỉ trở thành hiện thực bằng hành động.
Vì thế, hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia 1/10 không chỉ là nói về những điều mới mẻ.
Đó là lời nhắc nhở mỗi tổ chức phải tự đổi mới mình, mỗi doanh nghiệp phải tìm kiếm những giá trị mới, mỗi người phải không ngừng học hỏi và cả xã hội phải tạo điều kiện cho những ý tưởng tốt được thử nghiệm, trưởng thành và đi vào cuộc sống.
Sáng tạo hôm nay – Chuyển đổi ngày mai – Vì một Việt Nam thịnh vượng.
Thêm một đoạn văn bản ở đây. Nhấp vào ô văn bản để tùy chỉnh nội dung, phong cách phông chữ và màu sắc của đoạn văn của bạn.
